Deze tekst wordt voorgelezen op mijn YouTube-kanaal. Daar is ook aanvullend video en audiomateriaal te vinden:
De werkwijze van de invloedrijke Franse schilder, tekenaar en beeldhouwer Henri Matisse doet sterk denken aan de manier waarop jazzmuziek ontstaat. Matisse reisde, in een tijd waarin dat nog allerminst vanzelfsprekend was, naar de verste uithoeken van de aarde. In de landen die hij bezocht, deed hij indrukken op die hij in zijn beeldende kunst verwerkte. In zijn werk zie je invloeden van onder meer oosterse, islamitische, Moorse en Tahitiaans kunst. Hoewel Matisse vooral bekend werd door zijn vrouwenportretten en zijn stillevens, heeft muziek hem altijd geïnspireerd. Voor Sergej Diaghilevs ‘Ballets Russes’ op de muziek van ‘Le chant du rossignol’ van Igor Stravinsky ontwierp hij zowel het decor als de kostuums.
In zijn werk liet hij in toenemende mate zijn gevoel toe, wat leidde tot explosies van contrasterende kleuren. ‘Het is alsof Matisse een pot met verf in het gezicht van zijn publiek heeft gegooid,’ noteerde een criticus na het bezoeken van een tentoonstelling.
Tot op hoge leeftijd bleef hij nieuwe technieken uitproberen, voortdurend op zoek naar de ultieme kunstuiting. Beperkingen van buitenaf remden Matisse niet af, maar leken zijn creativiteit juist uit te dagen. Toen hij na een zware operatie bedlegerig was geworden en schilderen onmogelijk werd, gebruikte hij een schaar. Assistenten beschilderden papier in door Matisse gewenste kleuren waaruit de meester zelf al improviserend vormen tevoorschijn knipte.
In 1947 verscheen het boek ‘Jazz’ bij uitgeverij Tériade in een beperkte oplage van 250 stuks. Het bevatte hoogwaardige afdrukken van twintig collages, waarin het circus, de mythologie en Matisses reizen centraal stonden. De titel, die hij samen met zijn uitgever bedacht, verwees naar de overeenkomsten tussen de ‘chromatische overvloed’ die jazzmuziek kenmerkt en Matisses beeldende werk dat daarvan het visuele equivalent is. In gekalligrafeerde teksten op de pagina’s tussen de afbeeldingen beschrijft Matisse hoe zijn swingende improvisatiekunst tot stand kwam: ‘Zoals een beeldhouwer een steen bewerkt, knip ik kleuren uit.’ Over de rol van de kunstenaar schrijft hij: ‘hij mag nooit de gevangene worden van zijn stijl, zijn reputatie of zijn voorspoed. Alles draait in de kunst om vrijheid.’
Aanvankelijk waren de collages bestemd voor het Franse tijdschrift Verve (niet te verwarren met het gelijknamige platenlabel). De uitgever vond ze echter zo goed dat ze een eigen podium verdienden. Het boek werd een succes, vele herdrukken volgden. De Amerikaanse trompettist Wynton Marsalis gebruikte ‘Icarus’, een de bekendste werken uit de serie als cover van zijn album ‘The Majesty of the Blues’ (1989). ‘Icarus’ doet het nog altijd goed als poster.
